مورد بررسى قرار دهيم و با نظامات فكرى و اعتقادى اسلام مقايسه كنيم تا معلوم شود اسلام از نظر نظامات فكرى چه چيز از ايران گرفت و چه چيز به ايران داد . براى اينكه به نظام فكرى و اعتقادى آن روز پى ببريم ، بايد ببينيم ايران آن روز چه دين و چه مذهبى ، بلكه چه اديان و مذاهبى داشته است . اديان و مذاهب در ايران ساسانى بر خلاف آنچه ابتدا به نظر مىرسد ، تنها آيين زردشتى حكومت نمىكرده است . دين زردشت البته دين رسمى كشور بوده است ولى اديان ديگر كه به صورت اقليت بوده‌اند فراوان بوده ، خواه اديانى كه زردشت را پيغمبر مىدانسته‌اند و نوعى انشعاب از دين زردشتى تلقى مىشود و خواه اديانى كه هيچ گونه ارتباطى با دين زردشت نداشته و احياناً منكر پيامبرى زردشت بوده‌اند . مرحوم سعيد نفيسى ، در جلد دوم تاريخ اجتماعى ايران در مقام توضيح سبب آشفتگى اوضاع در دورهء ساسانيان ، مهمترين سبب را اختلافات مذهبى مىداند و مدعى است كه اجحافات موبدان زردشتى عامل مهمى براى نارضايى و پيدايش انشعابات بوده است . وى مىگويد : « . . . بنا بر تشكيلات آن زمان ، روحانيان كه موبدان و هربدان باشند ، اختيارات نامحدود داشتند و مخصوصاً موبدان و پيشواى بزرگشان « موبدان موبد » در دربار ساسانى مهمترين مقام را داشته و ايشان حق هرگونه تعبير و تفسير و جرح و تعديل و نقض و ابرام و ناسخ و منسوخ در احكام مدنى يعنى زناشويى و ارث و مالكيت داشته‌اند و اندك اندك هرچه تمدن ساسانى بيشتر رسوخ مىيافته بر قدرت و اختيارشان بيشتر افزوده مىشد . ناچار مردم ايران از فشار ايشان و تجاوزاتى كه به آنها مىشد بيزارتر مىشدند و مىكوشيدند كه از زير بار گران اين ناملايمات خود را بيرون آورند . به همين جهت در مقابل طريقهء رسمى مزديسنى زرتشتى كه مذهب دولت و دربار بود و به آن « بهدين » مىگفتند ، دو طريقهء ديگر در ميان زرتشتيان پيدا شده بود : يكى طريقهء زروانيان كه معتقد بودند اورمزد و اهريمن هر دو از موجود قديمتر و بالاترى به وجود آمده‌اند كه « زروان